Kết nối vì hành động vì một Việt Nam không rác

Diễn đàn Việt Nam Không rác là sự kiện thường niên của Liên minh Không rác Việt Nam (Vietnam Zero Waste Alliance – VZWA), tạo không gian để các tổ chức thành viên, đối tác, cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chia sẻ kinh nghiệm, lan tỏa các sáng kiến thực tiễn và thúc đẩy hợp tác trong quản lý chất thải bền vững. Diễn đàn năm 2026 do Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Xanh (GreenHub) phối hợp với Trung tâm Tài nguyên và Môi trường Thái Bình Dương (Pacific Environment) tổ chức, với sự tham gia của đại diện các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cơ sở giáo dục, cộng đồng địa phương và các thành viên VZWA.

Được thành lập năm 2017 với sự hỗ trợ của Pacific Environment, VZWA là mạng lưới kết nối các tổ chức và cá nhân cùng chia sẻ tầm nhìn thúc đẩy những giải pháp Không rác tại Việt Nam. Thông qua sự hợp tác giữa các thành viên, Liên minh góp phần lan tỏa những cách tiếp cận ưu tiên giảm phát sinh chất thải, tái sử dụng, phân loại tại nguồn, quản lý chất thải hữu cơ và thu hồi tài nguyên. Trong bối cảnh ô nhiễm nhựa, gia tăng chất thải và những áp lực đối với tài nguyên, môi trường ngày càng trở nên cấp thiết, các giải pháp Không rác cần được nhìn nhận vượt ra ngoài phạm vi hoạt động thu gom và xử lý chất thải. Đó là một cách tiếp cận hướng tới phòng ngừa phát sinh chất thải ngay từ đầu, kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm sự phụ thuộc vào các phương thức xử lý cuối cùng. Từ góc nhìn này, Diễn đàn Việt Nam Không rác 2026 không chỉ là dịp chia sẻ những kết quả đã đạt được, mà còn là cơ hội để các bên cùng xem xét khả năng áp dụng, duy trì và mở rộng những giải pháp đã được kiểm chứng trong thực tiễn.

Ảnh 1: Đại biểu tham dự Diễn đàn Việt Nam Không rác 2026

Từ sáng kiến địa phương đến kết quả thực tiễn

Một trong những điểm nhấn của Diễn đàn Việt Nam Không rác 2026 là những kết quả thực hành được chia sẻ từ nhiều lĩnh vực, cho thấy các giải pháp Không rác đang từng bước được cụ thể hóa trong đời sống, sản xuất và tiêu dùng. Trong lĩnh vực giáo dục, Trung tâm Nghiên cứu Xây dựng Năng lực Thích ứng (CAB) chia sẻ kết quả triển khai mô hình Không rác tại các trường học ở Đà Nẵng và khu vực lân cận. Đáng chú ý, 17/17 trường mầm non tham gia thí điểm đã giảm ít nhất 70% rác nhựa, cho thấy hiệu quả của việc đưa các thực hành giảm chất thải vào hoạt động thường ngày của nhà trường.

Trong lĩnh vực du lịch, Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Xanh (GreenHub) giới thiệu mô hình du lịch Không rác tại Đắk Lắk, với các giải pháp giảm nhựa dùng một lần, tái sử dụng và phân loại chất thải tại nguồn. Sau ba tháng thí điểm, một cơ sở lưu trú ghi nhận mức giảm 38% lượng rác thải ra môi trường, cho thấy tiềm năng giảm chất thải thông qua những thay đổi trong hoạt động kinh doanh dịch vụ. Theo đó, Trung tâm Xây dựng và Thúc đẩy Phát triển Bền vững (BUS) cũng chia sẻ kinh nghiệm thí điểm thu phí rác theo lượng phát sinh tại Hội An. Tại phường Cẩm Nam, tỷ lệ thực hiện phân loại rác tại nguồn đạt 72% vào năm 2024, so với mức 45–66% trước năm 2022, cho thấy tiềm năng của các cơ chế kinh tế trong việc khuyến khích thực hành quản lý chất thải có trách nhiệm.

Là thành viên duy nhất hoạt động trong lĩnh vực thời trang tuần hoàn, Keep Vietnam Clean (KVC) chia sẻ kinh nghiệm thúc đẩy tái sử dụng quần áo đã qua sử dụng. Từ năm 2019, KVC và Green Gem Shop đã thu gom hơn 71 tấn quần áo cũ, trong đó khoảng 80% được bán lại hoặc quyên góp, góp phần kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm lượng chất thải dệt may.

Dù được triển khai trong những bối cảnh khác nhau, các mô hình đều cho thấy một điểm chung: Không rác không phải là một giải pháp đơn lẻ, mà là cách tiếp cận có thể được tích hợp vào nhiều lĩnh vực thông qua những thay đổi cụ thể trong hành vi, quy trình vận hành và phương thức sử dụng tài nguyên. Tuy nhiên, những kết quả tích cực ở quy mô thí điểm cũng đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Làm thế nào để các giải pháp này được duy trì, nhân rộng và trở thành những thực hành phổ biến, thay vì chỉ dừng lại trong phạm vi từng dự án?

Để các sáng kiến vượt ra khỏi phạm vi dự án, cần nhiều hơn sự nhiệt tình của cộng đồng hoặc nguồn lực hỗ trợ trong một giai đoạn nhất định. Đó là yêu cầu về cơ chế chính sách phù hợp, nguồn tài chính ổn định, năng lực thực thi tại địa phương, hệ thống hạ tầng và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Trong bài phát biểu khai mạc, bà Kristen McDonald, Giám đốc cấp cao Chương trình Nhựa của Pacific Environment, nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển từ các mô hình thí điểm thành công sang những thay đổi mang tính hệ thống. Những ưu tiên được đề cập bao gồm giảm phát sinh chất thải, thúc đẩy tái sử dụng, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp, huy động nguồn lực để duy trì và mở rộng các mô hình hiệu quả, đồng thời bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng và người lao động trong lĩnh vực chất thải.

Ảnh 2: Bà Kristen McDonald – Giám đốc Cấp cao Chương trình Nhựa, Pacific Environment

Thông điệp này đặt ra một yêu cầu quan trọng: Không rác không thể chỉ là trách nhiệm của người tiêu dùng, mà cần trở thành một phần trong cách sản phẩm được thiết kế, dịch vụ được cung cấp và hệ thống quản lý chất thải được vận hành. Theo đó, chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn không chỉ cần giải quyết những vấn đề về công nghệ, hạ tầng và chính sách, mà còn phải xem xét những bất bình đẳng đang tồn tại trong chuỗi giá trị nhựa, tạo ra cơ hội an toàn và công bằng hơn cho các cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ và những nhóm thường ít có tiếng nói trong quá trình ra quyết định, bà Đặng Nguyệt Anh – Chương trình Đối tác Hành động Quốc gia về Nhựa (NPAP Việt Nam) chia sẻ. 

Ảnh 3 – 8: Các đại diện chia sẻ về kết quả hoạt động

Kết nối kinh nghiệm, tìm kiếm giải pháp nhân rộng

Trên cơ sở những mô hình được giới thiệu, Diễn đàn dành thời gian để các đại biểu trao đổi về khả năng áp dụng và nhân rộng tại các địa phương. Các phiên thảo luận tập trung vào bốn nhóm chủ đề: du lịch Không rác; phân loại và thu phí rác theo khối lượng; tái sử dụng, tái chế; và thực hành Không rác tại trường học. Thay vì chỉ tập trung vào những kết quả tích cực, các nội dung thảo luận còn hướng tới việc nhận diện hạn chế, khó khăn trong quá trình triển khai và những yêu cầu về chính sách, nguồn lực để mô hình có thể được áp dụng trong những bối cảnh khác nhau.

Đây là một bước tiếp cận cần thiết, bởi không có một mô hình Không rác duy nhất phù hợp với mọi địa phương. Những giải pháp được triển khai tại khu vực đô thị, vùng nông thôn, trường học hay cơ sở kinh doanh đều chịu tác động bởi điều kiện hạ tầng, nguồn lực, đặc điểm kinh tế và thói quen sinh hoạt của cộng đồng. Vì vậy, nhân rộng mô hình không đơn thuần là sao chép một cách làm đã thành công, mà là quá trình đánh giá, điều chỉnh và tạo dựng những điều kiện phù hợp để giải pháp có thể phát huy hiệu quả trong bối cảnh mới. Đối với VZWA, việc kết nối kinh nghiệm giữa các thành viên, địa phương và tổ chức có ý nghĩa quan trọng trong quá trình này. Những bài học từ thực tiễn, khi được chia sẻ và hệ thống hóa, có thể trở thành cơ sở để cải thiện chất lượng mô hình và cung cấp bằng chứng phục vụ đối thoại chính sách.

Cộng đồng – Nền tảng của những thay đổi bền vững

Bên cạnh các phiên thảo luận chuyên môn, Diễn đàn còn tạo cơ hội để đại biểu tìm hiểu những thực hành Không rác gắn với đời sống và sinh kế của cộng đồng địa phương. Hoạt động tham quan tại cơ sở túi lưới Mỹ Lệ và khu phố Long Thủy, phường Bình Kiến, tỉnh Đắk Lắk, giới thiệu các sáng kiến liên quan đến thu gom tài nguyên tái chế, tái sử dụng lưới đánh cá cũ và giảm chất thải tại hộ gia đình, cơ sở lưu trú và cộng đồng dân cư. Những mô hình này gợi mở một khía cạnh quan trọng: giải pháp Không rác không nhất thiết phải bắt đầu từ công nghệ phức tạp hay nguồn đầu tư lớn, mà có thể hình thành từ nhu cầu thực tế, kiến thức bản địa và sự chủ động của cộng đồng. Trong đó, người dân không chỉ là đối tượng được tuyên truyền, vận động thay đổi hành vi, mà còn là những người trực tiếp tham gia xây dựng, thực hiện và duy trì giải pháp. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các sáng kiến dựa vào cộng đồng, bởi tính bền vững không chỉ phụ thuộc vào hiệu quả kỹ thuật mà còn gắn với khả năng tạo ra lợi ích thiết thực, sự đồng thuận và quyền làm chủ của người tham gia.

Một mô hình Không rác chỉ có thể duy trì lâu dài khi những thực hành đó trở thành một phần của đời sống, thay vì chỉ tồn tại trong thời gian triển khai dự án.Và một Việt Nam Không rác chỉ có thể được xây dựng khi cộng đồng không chỉ tham gia, mà thực sự trở thành chủ thể của sự thay đổi.

Một số hình ảnh của đại biểu đi tham quan mô hình không rác tại cộng đồng: